Blog

Soms wil je een geheim goed bewaren en toch delen. Dan kan je een briefje schrijven met onzichtbare inkt. Wat je misschien niet wist is dat je van heel veel verschillende dingen onzichtbare inkt kan maken. In dit proefje gaan we kijken welke soorten onzichtbare inkt er zijn en hoe ze werken.

Nodig:

• Inkt 1
  • citroensap
  • azijnzuur
• Inkt 2
  • 20 gram natriumbicarbonaat (zuiveringszout)
  • 50 ml. water
  • druivensap
• Inkt 3
  • Tonic
  • blacklight of uv-lamp (zelf maken)
• drie vellen papier
• kwastje
• potlood

Stappen:

Doe het citroensap in een bakje. Maak ook een bakje met het azijnzuur. Neem je kwastje en schrijf je geheime boodschap op een vel blanco papier. Schrijf de eerste helft met citroensap en de tweede helft met azijnzuur. Als je boodschap klaar is laat je het blad drogen. Daarna schrijf je er met het potlood een paar woorden op. Je kan iemand natuurlijk geen leeg vel papier geven, dat valt op.

Als je de boodschap wil lezen maak je het papier warm. Vraag altijd een volwassene om je daar bij te helpen. Je kan het papier strijken met een strijkbout, op de verwarming leggen of je bakt hem even op 200 graden in de oven. De onzichtbare inkt wordt nu weer zichtbaar.

De tweede inkt is spannender. Je hebt daar twee stoffen voor nodig. Eerst meng je het water met de natriumbicarbonaat. Als de natriumbicarbonaat is opgelost, pak je het kwastje en schrijf je de geheime boodschap op een vel papier. Als het is opgedroogd kan je er met je potlood nog iets op schijven.

Als je de boodschap weer wil laten zien, heb je de druivensap nodig. Maak de kwast schoon en dip hem daarna in de druivensap. Ga er daarna voorzichtig mee over het papier.

De laatste inkt is voor hele geheime boodschappen. Maak je kwastje weer schoon en schrijf nu met de tonic je geheime boodschap op je briefje. Laat het drogen en schrijf er ook met je potlood wat op. Om de geheime boodschap te lezen hou je het papier onder de UV-lamp.

Vragen:

1. De eerste inkt is eerst onzichtbaar. Waardoor wordt hij zichtbaar?
2. De tweede inkt zie je pas als je er een andere stof bij doet. Wat denk je dat er gebeurt?
3. De derde inkt wordt alleen zichtbaar bij speciaal licht. Waardoor is dat?

Meer weten?

Bijna alle vloeistoffen die het papier zacht maken kan je gebruiken als onzichtbare inkt. Je kan dus nog heel veel andere stoffen uitproberen om te zien of ze reageren op hitte, andere stoffen of UV-licht.
Weet jij wie er nog steeds gebruik maken van onzichtbare inkt? Spionnen! Onze vriend Willem Wever heeft een keer uitgezocht hoe je spion kan worden.

Is het je wel eens opgevallen dat witte suikerkorrels op hele kleine steentjes lijken? Dat komt omdat het eigenlijk suikerkristallen zijn. Kristal, maar dan eetbaar. Per korreltje zijn het hele kleine kristallen. Maar met een beetje geduld kan je ook grote kristallen maken. In dit proefje gaan we mooie gekleurde suikerkristallen maken.

Nodig:

• 600 gram kristalsuiker
• 250 ml. water
• hoog smal glas
• lange satéprikker
• wasknijper
• kwastje
• koffiefilter
• voedingskleursof
• pan

Stappen:

Doe het water en de suiker in een pan. Zet de pan op het vuur en blijf de suiker rondroeren tot het mengsel kookt. Het is belangrijk dat je mengsel kookt, maar het mag niet veel heter worden of te lang koken. Blijf roeren tot alle suiker is opgelost. Je hebt dan een doorzichtige vloeistof zonder losse suikerkorrels.

Je kan nu ook kleurstof aan het suikermengsel toevoegen. Gebruik 10 druppels. Dat lijkt veel, maar tijdens het kristalliseren vervaagt de kleur weer. Laat de pan nu afkoelen als hij een paar minuten op het aanrecht heeft gestaan, kan je hem ook even in de koelkast zetten.

Je gaat nu je satéprikker klaarmaken. Klem je satéprikker vast in het midden van je wasknijper. De satéprikker moet straks in de pot kunnen hangen zonder de zijkanten of de bodem te raken. Pak nu je kwastje en smeer wat van de suikermengsel op het stokje. Je moet hem daarna wel goed laten drogen zodat er al wat kleine kristallen op vormen.

Als het suikermengsel voldoende is afgekoeld, giet je het in je glazen pot. Hang je satéprikker nu in de vloeistof en zet hem ergens op een donkere en rustige plek. Je kan een koffiefilter over de pot zetten als deksel. Dan blijft het mengel ook schoon.

Je kan elke dag even naar je kristallen kijken, maar zit er niet aan. Je kan ze er na een 7 of 10 dagen uithalen, drogen en opeten.

Vragen:

1. Je hebt de satéprikker ingesmeerd met het mengsel. Waarom denk je dat dit moet?
2. Waarom denk je dat je het suikermengsel eerst moet laten afkoelen?
3. Soms vormen er zich ook kristallen aan de wanden van het glas, waardoor komt dat?
4. Je kan je kristallen nameten. Hoe lang zijn je kristallen? En hoe dik?

Meer weten?

Wist jij dat suiker van suikerbieten wordt gemaakt? Bij SchoolTV hebben ze een heel leuk filmpje waar ze vertellen over suikerbieten en suiker.

Sommige mensen kunnen niet goed tegen suiker. Bij Het Klokhuis vertelt Lisa over diabetes (suikerziekte) en dat je daar zelfs topsporter mee kan worden.

Je hebt natuurlijk wel eens een scharnier gezien. Ze worden bijvoorbeeld gebruikt om de deur te laten bewegen, of het stuur van je fiets. Ook je schouder, elleboog en knie zijn een soort van scharnieren. Maar weet je ook hoe een scharnier werkt? In dit proefje gaan we scharnieren maken en met die scharnieren een ster knutselen.

Nodig:

• 10 ijsstokjes
• 15 splitpennen
• stift of pen
• liniaal
• houtboortje

Stappen:

We gaan eerst gaten in de ijsstokjes boren. Dat kan met een handboor of met een elektrische boor. Zorg ervoor dat je een goed houtboortje gebruikt. Je mag niet op de boor duwen, dan splijt het hout. Dus rustig de boor het werk laten doen.

Maak een stapeltje van je 10 ijsstokjes. Doe aan beide uiteinde een plakbandje zodat ze niet kunnen schuiven. Nu meet je met een liniaal 1 centimeter vanaf de linkerkant en zet je een stip. Meet vanaf de linkerzijkant 5 centimeter, zet ook hier een stip. Meet tot slot vanaf de rechterkant ook 1 centimeter en zet een stip. Boor nu alle drie de stippen uit met de houtboor.

Neem nu 5 ijsstokjes en versier ze met de stift. Als je klaar bent met versieren, leg je het ijsstokje  op een leeg ijsstokje. Leg ze allebei met het middelst gaatje op elkaar en maak een X. De onderste benen zijn de korter dan de bovenste twee. Je kan door het middelste gaatje een splitpen duwen en ze vastmaken.

Leg de 5 cruises op ten rij. Als het goed is zitten de versierde ijstokjes boven en lopen ze van linksboven naar rechtsonder. Maak vervolgens de kruisjes aan elkaar vast. Zorg dat de gekleurde ijsstokjes boven blijven. Ga door tot je ze allemaal aan elkaar hebt gemaakt en een soort trap krijgt.

Draai de trap nu uit elkaar en maak de twee laatste eindjes aan elkaar. Je hebt nu een Ster van ijsstokjes.

Vragen:

1. Je hebt de gekleurde staafjes stede boven gehouden, waarom denk je dat dat is?
2. Je ster heeft een aantal scharnierpunten, kan je tellen hoeveel?
3. Wat denk je dat er gebeurt als je de scharnieren kleiner of groter maakt?

Meer weten?

Een ster maken van houtjes is heel leuk, maar weet jij waar een ster in de ruimte uit bestaat? Bij Wikikids hebben ze een heel leuk stukje geschreven over sterren en wat het eigenlijk zijn. Wil je niet lezen en verder knutselen? Dan kan ook! Bij onze vrienden van ESERO hebben ze een heel leuk pakker waarmee je de acht planten van ons zonnestelsel kan maken.

Wist je dat je van een hardgekookt ei een stuiterbal kan maken? In dit proefje gaan we aan de slag met een hardgekookt ei en leren hoe je het kalk kan afbreken in de eierschaal. Je krijgt hierna ook een tip om te zien of het ook werkt met andere spullen.

Nodig:

• hardgekookt ei
• azijnzuur
• glazen beker

Stappen:

Zorg dat je glazen beker groot genoeg is om het ei helemaal in te kunnen doen. Als je er een gevonden hebt, doe je het ei in de beker.

Vul de beker nu met azijnzuur. Zorg ervoor dat je de beker vult tot boven het ei. Ga nu naar vraag 1.

Je kan het ei wel 3 dagen in de beker laten zitten. Na 3 dagen mag je het ei uit de beker halen en voorzichtig afspoelen onder de kraan. Ga nu naar vraag 2 en 3.

Je kan hetzelfde proefje herhalen met een rauw ei. Die worden zacht en soepel, maar het is een slecht idee om die te laten stuiteren.

Vragen:

1. Als je nu naar het ei kijkt, wat zie je dan? Wat denk je dat er gebeurt.
2. Hoe voelt het ei na 3 dagen aan?
3. Probeer het ei eens te laten stuiteren op een harde ondergrond. Hoe hoog stuitert je ei?

Meer weten?

Als je het ei net in het glas hebt gedaan zie je kleine belletjes op de schil. Dit is het azijnzuur dat bezig is om het kalk in de eierschaal af te breken. Als de kalk is opgelost blijft alleen de collageen over. Collageen is de lijmstof in de eierschaal en is flexibel. Als er geen kalk meer is, is je eierschaal dus ook flexibel.

Eierschalen zijn net botten. Ze zijn van hetzelfde gemaakt. SchoolTV heeft een filmpje over sterke botten en hoe ze worden gemaakt. Wist je trouwens dat ook zwaartekracht belangrijk is voor je botten? Astronauten die een tijd in de ruimte zijn geweest hebben andere botten dan mensen die op aarde rondlopen. Dr. Gerard Pals heeft hier een heel leuk stukje over geschreven.

Sneeuwkristallen zien er fantastisch uit als je ze onder een microscoop of vergrootglas legt. Als je niet naar buiten wilt als het koud is om sneeuw te zoeken, of als je niet wil wachten tot het gaat sneeuwen, is dit een leuk proefje om te doen. In deze proef gaan we een kristaltuin maken met miniatuurkristallen en die vervolgens onderzoeken.

Nodig:

• magnesiumsulfaat
• water (heet)
• kleurstof
• glazen pot (ongeveer 300 ml.)
• maatbeker
• roerstokje
• keukenpapier
• microscoop of vergrootglas

Stappen:

Als eerste een tip. Dit proefje gaat niet altijd goed. Om een grotere kans te hebben op succes kan je beter niet een kristaltuin maken maar 2 of zelfs 3 kristaltuintjes maken.

Pak je glazen pot en zet hem goed voor je neer. Meet in de maatbeker 100 ml. magnesiumsulfaat af. Schenk het magnesiumsulfaat in je glazen pot.

Doe nu voorzichtig heet water in je maatbeker. Als je weet dat je niet aan de hete kraan mag zitten, moet je dat natuurlijk niet doen. Vraag dan even aan een volwassene om 100 ml. heet water in je maatbeker te schenken. Als je met kleur wil werken, dan is dit het moment om een paar druppels kleurstof aan het water toe te voegen. Zorg dat je het wel goed roert met je roerstokje.

Giet het hete water nu voorzichtig in je glazen pot met magnesiumsulfaat. Let er op dat de pot nu warm kan worden. Zorg dat je je vingers niet verbrand. Pak het roerstokje nog een keer en roer goed tot het magnesiumsulfaat helemaal is opgelost. Het kan best dat er nog een beetje op de bodem blijft liggen. Dat is niet erg.

Zet de pot nu ongeveer tien minuten in de vriezer. In de vriezer koelt het snel af. Na 10 minuten kan je de pot uit de vriezer halen en zet je hem in de koelkast. Je kan de pot een hele nacht in de koelkast laten staan.

Als je na een nacht wachten de pot uit de koelkast haalt heb je een kristaltuin. Maar je bent nog niet helemaal klaar.

Er zit waarschijnlijk nog wat water in de pot. Giet die er voorzichtig uit. Probeer daarna met een stukje keukenpapier om de restjes magnesiumsulfaat op te ruimen. Doe dat wel voorzichtig, je wil de miniatuurkristallen niet kapot maken.

Je kan de kristallen nu onder de microscoop leggen en bekijken. Je ziet dan de manier waarop ze gemaakt zijn. Je kan ook met een vergrootglas kijken.

Vragen:

1. Waarom denk je dat je heet water moet gebruiken en geen koud water?
2. Van je de verschillende kristallen zien met je microscoop?
3. Teken je kristallen na.

Meer weten:

Met magnesiumsulfaat kan je in een dag (en een nacht) miniatuurkristallen maken. Als je dat met zout doet duurt het langer, maar krijg je grotere kristallen. Wist je dat er ook wedstrijden zijn waarin je de mooiste en grootste kristallen kan kweken. Op www.zoutkristallen.nl lees je daar meer over en kan je ook kijken of er een wedstrijd bij jou in de buurt is. Wist je dat er ook mensen zijn die kristallen verzamelen? Die noemen dat mineralen. Misschien heb je in jouw stad of dorp wel een clubje mensen die dat doen. Elk jaar is er een internationale mineralenbeurs waar mensen uit heel Nederland komen om mineralen te kijken, ruilen en kopen.

In de schelpen in de zee wonen kleine dieren. De schelpen die je op het strand vindt zijn vaak al leeg. De schelpen zijn dan eigenlijk lege huisjes. Die huisjes zijn hard om het beetje dat er in woont te beschermen. Die bescherming werkt alleen als de omgeving niet te zuur is. In dit proefje gaan we schelpen onderzoeken en kijken wat er gebeurt in een zure omgeving.

Nodig:

• twee bekers
• azijnzuur
• water
• zout
• handvol schelpen
  Omdat we in dit proefje schelpen gaan vergelijken is het handig als er twee dezelfde schelpen tussen zitten.

Stappen:

Vul een beker voor de helft met azijnzuur. Vul de andere beker met water en doe er wat zout bij. Roer hierna goed zodat het zout is opgelost.

Pak nu twee schelpen en doe in elke beker een schelp. Schijf op wat je ziet gebeuren in beide bekers. Zet de bekers daarna weg en wacht een dag (24 uur).

Als je na 24 uur weer kijkt zie je verschillen tussen de twee schelpen.

Vragen:

1. Wat gebeurt er als je de schelp in het azijnzuur doet?
2. Welke verschillen zie je na 24 uur?
3. Wat denk je dat het verschil veroorzaakt?

Meer weten:

Azijn is een mild zuur, maar wel wat zuurder dan het water in de zee. Omdat het wat zuurder is zie je al na een dag wat zuur met het kalk in de schelpen doet. Als de zee zuurder wordt, gebeurt dit ook met de schelpen in de zee, maar dan langzamer.

Ben jij benieuwd naar de schelpen die je zelf hebt gevonden? Kijk dan eens in de Kustgids. Daar weten ze van bijna alle Nederlandse schelpen wel iets te vertellen. Wil je meer lezen en kijken over zuren? Dat kan ook. Kijk maar naar dit filmpje wat ze bij Klokhuis hebben gemaakt.

Luchtdruk verschilt per dag. Er zijn ook chemische reacties waardoor je de luchtdruk kan veranderen. In dit proefje gaan we met een chemische reactie de luchtdruk in een fles aanpassen.

Nodig:

• staalwol
• azijnzuur
• 2 erlenmeyers (max 500 ml.)
• 1 ballon
• weegschaal

Stappen:

Trek het staalwol een beetje uit elkaar en doe er een pluk van in elke erlenmeyer. Gier er hierna wat azijnzuur overheen. Pak nu de ballon en doe die over de opening van een van de twee erlenmeyers. De andere laat je open. Je kan hierna vraag 1 beantwoorden.

Laat de erlenmeyers even staan zodat de chemische reactie plaats kan vinden. Beschrijf de reactie bij vraag 2.

Terwijl het azijnzuur reageert met het staalwol gebeurt er iets met de ballon. Ga nu naar vragen 3 en 4.

Vragen:

1. Als je beide erlenmeyers klaar hebt, kan je ze wegen. Schijf van beide flessen op wat het gewicht is.
2. Je ziet dat het azijnzuur de coating van het staalwol weekt. Wat gebeurt er vervolgens met het staalwol? Kan je bedenken waarom dat zo is?
3. Wat gebeurt er met de ballon? Waarom denk je dat dat gebeurt?
4. Weeg de flessen nu weer. Welke fles is veranderd? Kan je uitleggen waarom?

Meer weten:

Tijdens de reactie oxideert het staal. Het staal gebruikt hiervoor de zuurstof die in de fles zit. Hierdoor raken de zuurstofmoleculen in de fles op, waardoor de luchtdruk naar beneden gaat en de ballon naar binnen.

Wil je nog een leuk voorbeeld van oxidatie zien? Kijk dan eens bij het Klokhuis. Als je wilt weten waar azijn eigenlijk vandaan komt, dan kan onze vriend Willem Wever je daar meer over vertellen.

Waarom is de lucht blauw? Zit er een blauwe schil om de aarde? Is het de weerspiegeling van de zee? Het is een vraag die al heel lang en heel vaak gesteld is en die met een leuk proefje te beantwoorden is. Vandaag dus een antwoord op de vraag: “Waarom is de lucht blauw”

Nodig

• glas van minimaal 250 cl.
• water
• melk
• pipet
• zaklamp

Stappen

Vul het glas met water. Het glas hoeft echt niet helemaal vol.

Neem nu met je pipet een paar druppels melk. Laat ze in het glas water vallen zodat er een  beetje een witte waas in het glas ontstaat.

Pak nu de zaklamp en maak de kamer donker. Als het niet echt donker wil worden, kan je ook een gang- of trapkast gebruiken, of de wc. Ze de zaklamp tegen de zijkant van het glas en doe hem aan. Kijk van bovenaf in het glas terwijl je de zaklamp van beneden naar boven over de zijkant van het glas schuift.

Vragen

1. Welke kleur zag je als de zaklamp onderin zit?
2. Welke kleur zag je toen de zaklamp bijna boven was?
3. Waardoor denk je dat dit verschilt?

Meer weten

De lucht om de aarde heen zit vol met waterdruppels en stofdeeltjes. Deze hele kleine deeltjes buigen het licht van de zon in de baan naar de aarde. Door deze afbuiging lijkt de lucht blauw. In het proefje dat je net hebt gedaan zorgt de melk voor de deeltjes die het licht van de zaklamp afbuigen.

Overdag is de lucht blauw, maar in de avond kan hij heel mooi rood worden. Bij NEMO in Amsterdam weten ze precies waarom. In dit filmpje leggen ze precies uit hoe dat kan. Wil je nog meer weten over licht? Maak dan zelf een spectroscoop. Dat kan heel goed met de spullen van Ruimtevaart in de klas.

Een speciale les van Proefjes met Boefjes.  Deze keer was paleontoloog Juliën Lubeek mee om in de onderbouw te vertellen over dinosaurërs.

Met echte fossielen, kleurplaten en mini-dino’s konden de kinderen onderzoeken en zelf aan de slag.

Proefjes met Boefjes, een feest om te leren!

Als je wel eens naar de sterren kijkt weet je misschien dat er verschillende sterrenbeelden zijn. Maar kan jij ook sterrenbeelden herkennen? In dit proefje ga je zelf bestaande sterrenbeelden namaken en nieuwe sterrenbeelden bedenken. Het leukste is dat je dan overdag ook naar de sterren kan kijken.

Nodig:

• lege bus Pringles
• hamer en een spijker
• potlood
• schaar
• uitgeprinte versie van dit overzicht van sterrenbeelden
• twee vellen donker gekleurd A4-papier

Stappen:

De sterrenbeeldkijker is makkelijk zelf te maken. We beginnen met de lege bus Pringles.

Zet hem ondersteboven neer en maak met de spijker en de hamer een gat in de bodem. Zorg dat je mooi in het midden zit.

Pak de vellen papier. Je kan het best werken met zwart papier, maar als je dat niet hebt is een andere donkere kleur (zoals blauw) ook goed.

Neem de deksel van de bus en leg hem op het donkere papier. Trek er met het potlood een cirkel omheen en knip die uit. Doe dit een keer of 10, zodat je genoeg cirkels hebt voor de sterrenbeelden.

Als je klaar bent met knippen leg je een cirkel onder het overzicht van sterrenbeelden. Leg ze precies onder het sterrenbeeld dat je wil gebruiken. Prik daarna met de spijker een gaatje in de ster van je sterrenbeeld. Je moet een gaatje maken in het overzicht en door het gekleurde papier. Zorg dat de twee papieren goed op elkaar blijven liggen, anders krijg je geen mooi sterrenbeeld. Schijf daarna met het potlood de naam van het sterrenbeeld op de achterkant.

Als je alle sterrenbeelden gedaan hebt, kan je gaan kijken. Leg een gekleurd rondje in de deksel van de bus. Doe de deksel daarna weer op de bus. Het papier wordt nu door de randen van de bus vastgedrukt in de deksel. Het is soms handiger om de deksel en het papier op tafel te laten liggen en de bus erop te duwen. Probeer zelf wat je het beste vind werken.

Hou de bus nu tegen het licht en kijk door het gaatje in de bodem. Je ziet nu het sterrenbeeld dat je zelf hebt gemaakt.

Vragen:

1. Bekijk alle sterrenbeelden een keer. Welke herken je al?
2. De ster op het puntje van de Kleine Beer heet Poolster. Weet je waarom?
3. Als je zelf een sterrenbeeld mocht bedenken, welke naam zou je het dan geven?
4. Maak op een losse cirkel je zelf bedachte sterrenbeeld. Hoeveel sterren heeft die?

Meer weten?

De namen voor sterrenbeelden zijn al heel oud. Willem Wever heeft een keer uitgezocht waar die namen vandaan komen. Er zijn heel veel sterren. Er zijn er zelfs zoveel dat niemand ze allemaal kan tellen. Ook al zijn er ontelbaar veel sterren, er zijn maar 88 sterrenbeelden. Dat hebben we met elkaar afgesproken. Kuuke heeft een mooie lijst gemaakt van alle sterrenbeelden.